Evropska unija suočava se s rastućim pritiskom da suspenduje ključni trgovinski sporazum s Izraelom, dok se države članice sve više razilaze u stavovima zbog optužbi za kršenje ljudskih prava u Gazi i na okupiranoj Zapadnoj obali.
Na sastanku ministara vanjskih poslova u Luksemburgu, pokušaj da se preispita i eventualno suspenduje sporazum blokirale su Njemačka i Italija. Inicijativu su predvodile Španija, Slovenija i Irska, koje smatraju da EU mora djelovati u skladu sa svojim pravnim i moralnim obavezama.
Španski ministar vanjskih poslova Jose Manuel Albares poručio je da očekuje od svih evropskih zemalja da poštuju stavove međunarodnih institucija kada je riječ o ljudskim pravima. “Sve drugo bilo bi poraz za Evropsku uniju”, naglasio je.
Šta je EU–Izrael sporazum?
Sporazum o pridruživanju između EU i Izraela na snazi je od 2000. godine i omogućava Izraelu povlašten pristup evropskom tržištu. Također obuhvata saradnju u oblastima trgovine, istraživanja i diplomatije.
EU je najveći trgovinski partner Izraela, zbog čega ovaj sporazum predstavlja temelj njihovih odnosa. Ključni dio sporazuma je tzv. Član 2, koji saradnju uslovljava poštivanjem ljudskih prava i demokratskih principa.
Ko traži suspenziju?
Za suspenziju sporazuma zalažu se pojedine članice EU, organizacije za ljudska prava i veliki broj građana.
Španija, Irska i Slovenija predvode inicijativu, uz podršku organizacija poput Amnesty Internationala i Human Rights Watcha, koje traže konkretne mjere – uključujući prekid trgovine s ilegalnim naseljima i obustavu isporuke oružja Izraelu.
Više od 60 organizacija uputilo je zahtjev predsjednici Evropske komisije Ursuli von der Leyen da EU hitno reaguje.
Zašto raste pritisak?
Glavni razlog je rat u Gazi i situacija na Zapadnoj obali.
Prema dostupnim podacima, u Gazi je ubijeno više od 71.000 ljudi tokom izraelskih vojnih operacija, dok se na Zapadnoj obali bilježi porast nasilja izraelskih doseljenika nad palestinskim stanovništvom.
Kritičari tvrde da Izrael krši međunarodno pravo, uključujući širenje ilegalnih naselja i prisilno raseljavanje Palestinaca.
Dodatni pritisak dolazi i od građana EU – inicijativa “Pravda za Palestinu” prikupila je više od milion potpisa, čime je Evropska komisija obavezna da razmotri moguće mjere.
Podjele unutar EU
Iako pritisak raste, EU ostaje duboko podijeljena.
Njemačka, Mađarska i Češka protive se drastičnim potezima, zagovarajući dijalog s Izraelom umjesto sankcija. S druge strane, pojedine zemlje traže čak i djelimičnu suspenziju sporazuma.
Belgijski ministar vanjskih poslova Maxime Prevot ocijenio je da je potpuna suspenzija trenutno “malo vjerovatna”, ali da određene mjere ipak dolaze u obzir.
Sporna Zapadna obala
Posebnu zabrinutost izaziva situacija na okupiranoj Zapadnoj obali, gdje živi oko 700.000 izraelskih doseljenika.
Međunarodno pravo zabranjuje naseljavanje stanovništva okupacione sile na okupiranoj teritoriji, a širenje naselja smatra se jednom od glavnih prepreka za rješenje sukoba i uspostavljanje dvije države.
Evropske zemlje sve češće osuđuju nasilje doseljenika i razmatraju sankcije protiv ekstremnih grupa.
Šta dalje?
Iako je pokušaj suspenzije sporazuma za sada blokiran, pritisak na EU ne jenjava. Kombinacija političkih podjela, međunarodnih presuda i sve jačeg javnog nezadovoljstva mogla bi u narednom periodu natjerati Bruxelles na konkretnije poteze.